SEYİT RIZA ANISINA


Bu makale 2014-11-30 15:03:04 eklenmiş ve 2346 kez görüntülenmiştir.

Ailenin Pirbap (ilk dedeleri )olarak kabul ettiği ŞixHesenle başlayan soy zincirinde Seyit Rıza on ikinci kuşaktan Seyit İbrahim’in oğludur. Kimi araştırmacılara göre 1862  kimine göre ise 1863 yılında Ağdat, Lertıg bölgesinde dünyaya gelir.  Seyit Rıza beş erkek kardeşin en küçüğüdür. Çocukluğuyla ilgili  fazlaca bir  bilgi yok.

Sadece Seyit İbrahim’in ona özel eğitim aldırdığını biliyoruz. Seyit Rıza’nın eski Türkçe okur yazar olduğu hem sözlü aktarımcılar ve hem de yayınlanmış birçok eserde bu konu özetle dile getirilmiştir    

Seyit İbrahim kendisinden sonra beş çocuğundan neden en küçüğüne destur verdiğini Dersimliler Seyit Rıza’nın zekiliğine cemaatlerde gösterdiği olgun ve kamil tavırlarına bağlarlar.  Oğlunda ki bu liderlik ışığını gören Seyit İbrahim ona yol verir.

Seyit Rıza’nın en belirgin haliyle öne çıkışı Birinci Dünya Harbiyle başlar.  İlki Ermeni kıyımında gösterdiği dayanışmadır. İkincisi itiaatçıların Ruslara karşı bayrağımız altında” birlikte savaşalım” tekliflerini kabul etmemiş olmasıdır. Bu iki olay dikkatlerin onun üstünde toplanmasına vesile olur. Ardından Ruslar Erzincan’ı işkâl eder ve savaş Dersim’in kapısını çalmaya başlar.

   Rusların Dersim’e de geleceğini düşünen Seyit Rıza aşiretlerle birlikte cemaata oturur ve birlikte karşılık verme kararı alınır. Öte yandan cemaate katılan her aşiretin belli sayıda savaşçı vermesi yemine bağlanır. Zemheri kışında Munzur dağlarına çadır kurmuş olan Rus askerine Dersimliler saldırıda bulunurlar.  Erzincan’a kadar geri çekilen Ruslar 1918  in ilk aylarında   işgale son vererek ülkelerine  geri dönerler.   Seyit Rıza bir süre Erzincan da kalır  Alişer efendiyle birlikte  Ruslarla görüşmeleri olur  bu görüşmelerde  Dersim  hakkında Ermeni subaylarca bazı talepler öne sürülür   fakat  Dersimliler kabul etmez.

Bu arada Türkiye de yeni gelişmeler olur.   Mustafa Kemal önderliğinde oluşturulan ilk meclise Dersimden altı vekil çağrılır.  Mustafa Zeki Bey (saltık)  Hasan Hayri Bey (kango) Ahmet Ramiz Bey (tan) Abdülhak Tevfik Bey (genç Türk) Diyap Ağa (yıldırım) Mustafa Ağa (öztürk )   Ankara ‘nın  bu çağrısına Seyit Rıza  mesafeli  yaklaşır  . Bu vekillerden  Hasan Hayri Bey  kendisine verilen  sözlerin  tutulmaması nedeniyle Lozan görüşmeleri sonucunda   kullanıldığını  düşünerek    M. Kemal e   oldukça sert  tepki, gösterir.  M.Kemal bu tepkiyi karşılıksız bırakmaz.   Hasan Hayri Bey 23 Kasım 1925 de Şix Said hareketine destek verdiği gerekçesiyle Elazığ da idam edilir.

1926 yılında Qocan Aşiretine yapılan askeri hareket sırasında bir çok aşiret gibi Seyit Rıza da ikircikli bir tavır izler ve Qocanlara yeterince destek olmaz.  Bu konu Jandarma  Genel  Komutanlığı  raporunda  hükümete yardım maksadı ile gelen Seyit Rıza  ve Ovacık Aşiretleri  yardımdan sarfı nazar  Koç Uşaklılara yardım  ve yataklık ederek onları imhadan kurtarmıştır. age sf 148

 1933  yılında  Raybere Qopun organizasyonuyla  Seyit Rızanın  oğlu Baba  Hozat (Hozat’a resmi bir görüşme için gittiği söyleniyor)  dönüşünde   pusuya düşürülerek  öldürülür. ( Baba Ana Pule den ikinci çocuğudur ) Sözlü aktarımcılar Seyit Rızanın Baba için kolum kanadımdır dediğini söyler.  Gerçekten Babanın ölümüyle Seyit Rıza birazda yalnız kalır.

 Devlet 1925 ‘den  itibaren  yapmış olduğu  çalışmayı  adım adım  devreye koymaya başlar.  İlk elden  raporlarla durum tahlil edilir ardından karakol ve kışla inşaatları bitirilir  ve  sıra  liderlerin  avlanmasa gelir   21 Mart  1937  tarihinde  Haydaran ve Demananlar  tarafından  yapılan Pax köprüsü baskını  sonrasında  içinde Seyit Rızanın da olduğu  yedi Aşiret  olası askeri harekete karşı birlikte    Munzur suyu üzerinde  ortak  yemin ederler. (Halvori gözeleri yanında )

26 Nisan 1937 Seyit Rızanın evi ve civarı bombalanır. (Vialı daki ev )  genel kurmay belgeleri 2 sf 58  Seyit Rıza  köyü terk ederek  bütün Ailesiyle  Laçinan tarafında  Bırdo ormanlarında  gizlenir. Bir süre sonra yerleri tespit edilir ve 17 Ağustos 1937 tarihinde eşi çocukları ve torunlarıyla birlikte toplam 30 kişi  burada katledilir. Genel Kurmay Belgeleri sf 97 ( halk arasında ise 33 kişinin katledildiği söyleniyor )  Bu katliamda Seyit Rıza ve üç arkadaşı olay yerinde olmadığı için kurtulur.  Birde cesetlerin altında üç kız çocuğu hayatta kalır.   Leyla  ( S. Rızanın kızı)  Cemila ve Nare  de  oğlu Şix Hesenin  kızlarıdır.  Seyit Rızayı bulamayan katliamcılar Şıx Hesenin başını keserek beraberinde götürürler.

Bilindiğ üzere hedefte olan 6 aşiret reisinden dördü yakalanıp adliyeye teslim edilmişti.  Şimdi ise Seyit Rıza ve Baxtiyar Aşireti reisi Şahinin peşine düşülmüştü Takip müfrezelerinin 26 ağustos 1937 de yaptıkları baskında Şahin ile amcası saklandıkları yerde ayrı ayrı imha edilmiştir.  Genel Kurmay Belgeleri 2 sf 98

 9 Eylül  1937 de çeşitli kaynaklardan  alınan haberlere göre  Seyit Rızanın  Tujikbaba  dağı güneyinde  mağaralarda  bulunduğu öğrenilmiş  ve yakalanması için  yeni bir tarama  hareketi  hazırlanmıştı.  Bu harekete katılacak birlikler  17 tugay dan 25.alay, 17 tümenden 62 .alay  Orta dağ  daki taburu ile takviyeli muhafız alayı ve 62 .alayın Pakire  ve   Kinsorda ki tabuları 9 seyyar jandarma taburundan mürekkepti. Ancak Seyit Rızanın 10 Eylül 1937 gece saat 22 de silahsız olarak iki arkadaşıyla beraber Erzincan jandarmasına teslim olduğu öğrenilince bu maksatla  tertiplenen  hareketten vazgeçildi. age  sf 98. 99 .

Seyit Rızanın yakalanmasıyla ilgili hükümet cephesinden peş peşe orduya tebrik mesajları yayınlanır.  İçişleri Bakanı Şükrü Kayaya göre kayıtsız şartsız teslim olduğu söylenir.  Ancak davaya bakan Cumhuriyet savcısı  Hatemi Şahanoğlu nun  hazırladığı  iddianamede; Seyit Rıza, Erzincan köprüsünden geçerken vesika aranıp aranmayacağını uzun müddet tahkik ediyor ve  Gelip gitmenin  serbest olduğunu öğreniyor.  Fakat köprüye gelince jandarma nöbetçisi kendisini yakalıyor. Hüviyetini musirren  (ısrarla )saklamasına rağmen yanındaki dürbünün üzerinde yazılı isminden şüpheye düşen vazifeşinas nöbetçi süngüsünü çekiyor kendisini karakola davet ediyor.(  F. Bulut Dersim raporları sf 276 )

    Seyit Rıza ilk ifadesinde arkadaşlarının para karşılığın da kendisiyle beraber  geldiklerini  söyleyerek  serbest bırakılmalarını  ister. iki arkadaşı üç gün sonra serbest bırakılır fakat kendisi Elazığ ‘a götürülür.

Elazığ da görülen davada yetmişe yakın insan var baştan itibaren haklarında verilecek karar bellidir. Öyle ki bu yargılamada  mahkeme sadece  teferruatta  kalır    . Seyit Rızanın Hayatta kalan tek oğlu Resık Hüseyin eline isabet eden şarapnel parçası nedeniyle bir yakını tarafından tedavi amacıyla Elazığ devlet hastanesine getirilir.   

 Tedavi sonrasında yapılan   itirazları dinlemez  babasını  ziyaret etmek ister. Ancak bu ziyareti sırasında  Resik Usen  tutuklanarak davaya dahil edilir.   Hiçbir hukuksal hakkın olmadığı bu mahkemede bir süre sonra yalancı şahitler bulunarak Seyit Rızanın yaşı küçültülür  ve  altı arkadaşıyla  birlikte  idama mahkum  edilir. Geri kalanların çoğu müebbet hapse mahkûm edilerek Türkiye’nin çeşitli ceza evlerine gönderilirler.

 Bu sürede Seyit Rıza  ile bazı  pazarlıklar yapılır.  Kendisine  sözler  verilir ama o bu teklifleri  hep hile olarak görür ve  itibar etmez . Son olarak idam edileceği gün tekrar ceza evinden çıkarılarak Devlet erkanın huzuruna götürülür kendisinden af dilemesi istenir.   Fakat o bu teklifi de geri çevirir. Seyit Rıza ile yapılan bu görüşmeleri sözlü aktarımcılar defatla dile getirmişlerdi.  Ama fazla itibar eden olmamıştı.  Oysa tutulan belgelerden öğreniyoruz ki bu anlatımların tamamı gerçek   

Seyit Rıza 15 kasım 1937 gecesi Elazığ buğday meydanında altı yoldaşıyla birlikte idam edildi. Bu İdamların üzerinden 77 yıl geçti. Ama mezar yerleri hala bellisiz.  O gün buğday meydanında idam edilenler. Seyit Rıza Usene Seydi  Fındık Ağa  Hesene İvrayim Resık Usen  Aliye Mirzali  Hesen Ağaye  Arekili  idi.  Öç alma ve  Tarihsel  kin  bu insanların  ölümleriyle  yetinmedi   yetinmediği içindir ki   Dersime sayısız   sel seferleri  düzenledi.    

Yorumlar
Adınız :
E-Mail :
Başlık :
Yorumunuz :
Güvenlik :
Değiştir  
Toplam 0 yorum. Tüm yorumları okumak için tıklayın.
Diğer yazıları...
Köşe Yazarları
 ‹ 
 › 
ÇOK OKUNANLAR
SON YORUMLANANLAR
Arşiv Arama
- -
Anket
Dersim Haber  Merkezi
© Copyright 2013 DM ISLEM. Tüm hakları saklıdır. Bu site DM ISLEM haber yazılımı alt yapısı ile yapılmıştır.